6

Een eigentijds verhaal

Mystiek en het onvervulbare verlangen

inigo
Inigo Bocken

De redactie nodigde Inigo Bocken uit om zijn gedachten op te schrijven bij een uitspraak van de bekende theoloog Karl Rahner over “de christen van de toekomst”.

Het christelijke leven verandert de laatste decennia ingrijpend. Parochies moeten fuseren, kerklocaties sluiten, religieuze congregaties dunnen uit of verdwijnen zelfs. Overal wordt nagedacht over herbestemming van gebouwen. Volgens sommigen is dan ook een postchristelijk tijdperk aangebroken. Is dit zo, of is dit voorbarig? Zijn we niet meer religieus, of zoeken we andere vormen?

Veranderende vormen

In de lange geschiedenis van het christendom waren de vormen waarin het geloof werd beleefd, altijd aan verandering onderhevig. In onze tijd verandert de rol van instituties in het algemeen. Ze hebben niet meer het gezag en het vertrouwen dat ze ooit hadden. Dit geldt voor burgerlijke instituties, maar vooral voor de kerk. Misschien deed theoloog Karl Rahner daarom wel zijn bekende uitspraak: “De christen van de toekomst zal een mysticus zijn, of hij zal niet zijn”.

Opkomst van de mystiek

Het klopt dat met het in verval raken van de aloude religieuze instituties de interesse voor de mystiek opkwam. Maar wat is mystiek eigenlijk? En is het inderdaad zo dat de mystieke traditie in onze hedendaagse samenleving de nieuwe spirituele zuurstof kan leveren waar zoveel vraag naar lijkt te zijn? Mystieke teksten worden al geschreven sinds de diepe Middeleeuwen. Het zijn vaak de beste literaire teksten - zoals die van Ruusbroec en Hadewijch in het Nederlandse, en die van Teresa van Avila en Johannes van het Kruis in het Spaanse taalgebied. Ze gaan over ervaringen in het diepste innerlijke van de ziel, het gebied waar de alledaagse taal aan grenzen komt, maar die toch ieder mens kent. Ze beschrijven de ervaring dat juist datgene wat het belangrijkste is in ons leven zich onttrekt aan de greep van onze taal en zeker aan die van het wetenschappelijk kennen.

De onvervulbaarheid van het verlangen is juist iets groots dat ons doet uitgroeien boven wie we zijn.

De ongrijpbare ander

Zelfs wanneer we alle feiten weten over een geliefde, dan blijft het mysterie van die ander overeind - we komen nooit te weten wie hij of zij precies is. Het is een ervaring die in het menselijk leven wel eens tot boze verrassingen leidt. Dit nu is precies waar de mystici hun aandacht op richten, waar ze onder lijden zelfs. Hun verlangen is gericht op wat zich steeds weer verbergt. Daarom gebruiken ze ook vaak de taal van de wereldse liefde. Mystieke auteurs herkennen in de ervaring dat de geliefde zich nooit plooit naar ons verlangen iets van een meer algemene ervaring. Mystici zeggen “ja” tegen het menselijke verlangen, in de wetenschap dat dit in dit aardse leven nooit geheel vervuld zal zijn.

De waarde van verlangen

Onze tijdgeest neemt afstand van zo’n verlangen: iets dat je niet kunt bereiken, moet je ook niet nastreven. Mystici doen juist het tegenovergestelde. Ze beseffen dat het verlangen een goddelijk spoor is in onze ziel, dat ons verder brengt. De onvervulbaarheid van het verlangen is juist iets groots dat ons doet uitgroeien boven wie we zijn. Wij hebben vaak de sterke behoefte om problemen op te lossen en om alleen haalbare projecten aan te pakken, volgens duidelijke procedures en regels. De mystieke teksten leren ons echter om te gaan met de ervaring dat het verlangen altijd blijft en dat dit juist is waar het leven om draait. Het geeft ons betekenis, het maakt ons misschien wel tot wie we zijn.

Kunnen groeien

De onvolmaaktheden en de gebreken van ons leven zijn juist openingen voor onze groei. De mystiek leert ons ook te zien dat juist dat wat zich aan onze controle onttrekt, de moeite waard is om voor te leven. Die ervaring staat op gespannen voet met de tijdsgeest. Daarom heeft het christelijk geloof dat zich door de mystiek laat inspireren een kritische functie. Karl Rahner heeft gelijk: wanneer het christelijk geloof dit mystieke verlangen niet representeert, zal het iedere geloofwaardigheid verliezen.

Inigo Bocken


christen
Miniatuur Jan van Ruusbroec in Groenendaal. Ruusbroec (links) schrijft op een wastafeltje, geïnspireerd door de Heilige Geest (de witte duif boven zijn hoofd). 14de eeuw.

‘Toen ik een kind was, sprak ik als een kind, voelde ik als een kind, dacht ik als een kind; nu ik man geworden ben, heb ik het kinderlijke afgelegd.

Thans zien wij in een spiegel, onduidelijk, maar dan van aangezicht tot aangezicht. Thans ken ik slechts ten dele, maar dan zal ik ten volle kennen zoals ik zelf gekend ben.’

1 Korinthiërs 13:11-12


De zalen zijn coronaproof

In zaal M zijn de gasten van de Aanloop welkom voor een kop koffie op gepaste afstand en ook de jongeren kunnen in hun Kelder een eindje uit elkaar blijven.

zaalM zaalJ

Pag. 6

Jaargang 34 - nummer 4- 3 september 2020